VĂN HỌC MUÔN PHƯƠNG

MIR JALAL

(Azerbaijan)

Làm cho hắn hiểu đi

Truyện ngắn


 

Vài nét về tác giả

Mir Jalal Ali oghlu Pashayev sinh tại Ardabil (Nam Azerbaijan Iran) vào ngày 26 tháng tư năm 1908 và mất ở Baku vào ngày 28 tháng chín năm 1978. Ông vừa là nhà văn vừa là nhà phê bình văn học. Ông tốt nghiệp khoa Ngữ văn ở Học viện Azerbaijan Pedagogical năm 1935 và nhận học vị Tiến sĩ Ngữ văn năm 1947. Ông là giáo sư môn Văn chương tại đại học Baku. Ông có các tặng thưởng: Honored Art Worker (1969) và Laureate of Azerbaijan Komsomol Award (1968).

Ông là đồng tác giả bộ sách ba tập "Lịch sử Văn chương Azerbaijan" (1957 - 1960) và đã viết hơn 50 tác phẩm. Những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông gồm có: "Resurrection Man" (Dirilan Adam 1936) "Manifest of a Young Man" (Bir Ganjin Manifesti 1938) "Where are we going?" (Yolumuz Hayanadir 1957) "People of the Same Age" (Yashidlar 1984).

Mir Jalal Pashayev được người đọc yêu thích nhất với những truyện ngắn mang tính châm biếm đả kích tệ quan liêu bàn giấy hình thành trên quê hương của ông từ hồi ông chỉ mới là một cậu bé 12 tuổi. Cuộc sống thường ngày qua cái nhìn của ông thật thú vị có nhiều thông tin và đôi khi được cường điệu (Iclas Qurusu).

Đọc Mir Jalal có thể liên tưởng đến những truyện ngắn của Azit Nexin (Thổ Nhĩ Kỳ) trong "Những người thích đùa" đã in ở Việt Nam nhiều năm trước đây.

Truyện ngắn Hey Ismayil make him understand trích trong tập truyện ngắn Dried Up in Meetings do Hasan Javadi dịch sang tiếng Anh nhà xuất bản Azerbaijain International USA 1998. - Bản dịch dưới đây theo Hasan Javadi.



 

       Họ nói rằng chiến dịch chống lại tệ hối lộ đang diễn ra. Điều đó hoàn toàn đúng. Nhưng điều tôi muốn biết người ta định nghĩa hối lộ như thế nào? Hối lộ là nhận một yêu cầu không hợp pháp từ một viên chức nhà nước. Tôi đưa cho ông ta một số tiền ông ta lơ đi luật lệ và làm những gì tôi muốn. Đó là hối lộ.

Một ví dụ khác là tôi có mối quan hệ mật thiết với một bộ trưởng hay một thủ trưởng mật thiết đến mức bất kỳ khi nào chúng tôi tổ chức bữa cơm thập cẩm đặc biệt tôi không thể ăn mà không mời ông ta. Tôi mời ông ta chung vui với chúng tôi và khi ấy tôi bày một bữa tiệc. Một số học giả cho rằng đây là một lọai bất hợp pháp khác. Nhưng trường hợp này không dính đến tiền mặt thay vì vậy hàng hóa được trao đổi như là những khoản hối lộ.

Có những tình huống khác những tình huống không thể cho là nhận hối lộ hay sự thể hiện lòng kính trọng. Tôi không biết nên gọi chúng là gì. Khi người ta hỏi họ nói "Không chuyện này khác". Nhưng điều tôi muốn biết như thế nào là khác?

Khoảng 15 năm trước tôi là một giáo viên ở thành phố Khachmaz (ở miền bắc Azerbaijan gần biển Caspian và không xa biên giới Nga). Tôi dạy toán ở trung tâm thành phố ở trường trung cấp đối diện với quảng trường trung tâm.

Bây giờ tôi nói về một bà ở thành phố đó hay đúng hơn là về một mệnh phụ tóc ngắn thường đi ủng cưỡi ngựa. Bất kỳ cái gì bà này muốn không ai được từ chối. Tên của bà là Rutubat Khanim (Bà Rutubat). Người ta có thể thấy bà chỉ ngón tay vào tảng thịt bà đã chọn và nói với người hàng thịt " Này bạn tảng thịt kia là gì?". "Đó là tảng thịt cừu ngon nhất ạ!" anh hàng thịt đáp. "Cho nó lên cân!". "Dạ xong ngay ạ". "Giúp tôi một tay nào!".

Khi người hàng thịt muốn cân nửa tảng thịt mệnh phụ sẽ nói "Không cần phải cân thế. Chỉ cần gói lại và tôi sẽ lấy cả".

"Dạ thưa bà!" người hàng thịt đáp. Sau đó anh ta lấy tảng thịt gói thật tinh tươm và giao cho bà. Rutubat Khanim lấy tảng thịt và đi.

Tôi bàng hoàng. Tại sao bà ta không trả tiền? Tôi thầm nghĩ "Có lẽ họ quen nhau và bà ta sẽ trả tiền sau". Nhưng tôi cũng gặp bà này ở một nhà hàng sau khi ăn và lau miệng xong bà rời khỏi nhà hàng mà không trả tiền. Hay tôi thấy bà vào hàng bách hóa và sau khi chất đầy giỏ những đường trà gạo và bơ bà bỏ đi không trả tiền để mặc cho người bán hàng hoang mang.

Thật là lạ lùng! Có lẽ chúng ta đã bước vào thời kỳ tiền không còn cần thiết. Nhưng nếu quả đúng vậy thì tôi là người duy nhất chẳng được ích lợi gì.

Tôi cần nói thêm là mệnh phụ tóc ngắn ấy Rutubat Khanim không bao giờ đi một mình trong những cuộc thăm viếng cửa hàng này. Luôn luôn bà được tháp tùng bởi một quân nhân cao ráo là người xách giỏ hay xách cặp cho bà. Khi bà lòng vòng trong gian bách hóa cái giỏ sẽ nặng hơn nhưng không bao giờ bà trả một xu nào. Đây là điều lạ lùng nhất. Thậm chí ông cửa hàng trưởng cũng không thể làm vậy. Thậm chí viên chức sở thuế cũng phải đưa một biên nhận. Thậm chí viên thanh tra thực phẩm cũng không cư xử như thế!

Có một lần tôi gặp Rutubat Khanim trong một cửa hàng vải mới khai trương. Bà đã chỉ nhiều cuộn vải và cứ mỗi cuộn vải bà lấy số vải đủ để may một cái váy. Nhưng lần này khi bà định rời khỏi cửa hàng người quản lý cửa hàng kêu "Xin chờ chút!".

"Gì vậy?" bà ta hỏi.

"Thưa chị chị quên trả tiền" người quản lý cửa hàng đáp.

"Tiền gì?".

"Tiền mua vải ạ".

Người đàn bà quay sang anh cận vệ cao ráo nói "Đồng chí Ismayil hãy cho hắn hiểu đi".

Ismayil lại gần người quản lý cửa hàng và nói "Quên chuyện này đi!".

"Cái gì? Nếu vậy tôi ở đây làm gì chứ?"

"Bà ấy là chị của "ông lớn". Hãy ghi khoản tiền vào một tài khỏan đặc biệt!".

"Vào cái gì?"

"Vào một tài khỏan đặc biệt!".

Người quản lý cửa hàng vải hoang mang. Mệnh phụ chỉ ngón tay về phía ông ta. "Thằng ngu này từ đâu ra? Không biết ta là ai hả?".

"Không thưa chị. Tôi không biết".

"Rồi sẽ biết. Về chỗ đi".

"Nhưng sao ạ?".

Một lần nữa bà ta quay sang người cận vệ và nói "Này Ismayil làm cho hắn hiểu đi! Người ta đã đem tay này lại đây từ chỗ nào chứ? Chắc họ không tìm được ai khác ở Guba nên mới đưa tay này về đây đúng không?".

Ismayil gọi người cửa hàng trưởng ông này quay sang người bán vải và quát "Quên chuyện này đi! Cho nó vào một tài khoản đặc biệt!".

Tôi chứng kiến toàn bộ vụ này. Tôi không hiểu được. Đây không phải là một vụ hối lộ hay thể hiện lòng tôn kính với ông bộ trưởng nào đó. Chuyện này nói thẳng ra là vì sợ hãi. Vì sợ hãi người ta giao hàng hóa và tiền bạc cho một tên cướp một tên trộm hay một kẻ đứng đường nhưng loại chuyện như vậy xảy ra ở miền núi hay ở những nơi khác chứ không phải ở trung tâm thành phố giữa ban ngày trước mặt mọi người!

Tôi thầm nghĩ "Chắc chắn đây là một loại sợ hãi khác. Chắc chắn Rutabat Khanim là một loại mệnh phụ khác". Hóa ra bà ta là chị của nhân vật số một. Không ai dám cãi bà. Ngay khi bà xuất hiện trong chợ mọi người cố giấu giếm sao cho hàng hóa không lọt vào mắt bà ta. Nhưng bà ta rất lanh và kiên quyết đối với những người này. Như một con diều hâu bà ta bổ nhào xuống họ mở những cái bao của họ ra và cắp bay đi bất kỳ món gì bà muốn. Trong nhiều năm vị mệnh phụ này lộng hành ở đó.

Nhưng đến mùa hè năm 1953 Rutubat Khanim thôi không xuất hiện nữa. Không ai biết những gì đã xảy ra với bà. Người ta nói bà đã chết nhưng mà ông quân nhân cận vệ của bà ta thì vẫn còn thấy ở chợ bách hóa. Trong tư thế như người vừa về hưu Ismayil chắp hai tay sau lưng đứng nhìn những vụ mua bán hàng ngày của chợ bách hóa.

"Nè Ismayil bà Rutabat Khanim đâu?"

Ismayil đổi thế đứng nhìn quanh nhưng không nói lời nào. Ismayil người đã từng làm cho mọi người "hiểu" bây giờ im lặng. Ông ta không muốn nói.

"Ismayil chuyện gì xảy ra với bà ấy hả?"

"Bà nào?"

"Rutubat Khanim".

Ismayil im lặng. Ông gãi cổ.

"Bà Rutubat Khanim đâu?"

"Mình nói chuyện khác đi" ông ta đáp.

Rutubat Khanim đã biến mất không một dấu vết. Có thời người ta có thể thấy bà dạo gót khắp thành phố trong đôi ủng cưỡi ngựa theo sau như một cái bóng là Ismayil người xách giỏ cho bà và trả lời "Dạ thưa bà" theo những lệnh của bà. Người ta đã có thể nghĩ bà là vị nữ thần của thành phố. Khó mà tưởng tượng người có gốc gác sâu như Rutubat Khanim có thể biến mất khỏi thành phố này dễ dàng như vậy. Nhưng năm 1953 là một năm khủng khiếp đối với bà. Những chuyện đã xảy ra trong mùa hè năm đó có kết quả là sự lạm quyền của Rutubat Khanim kết thúc. Vậy thì bà đơn giản biến mất. Không ai thấy bà không ai nghe bà ra lệnh cho Ismayil nữa. Người duy nhất vẫn còn liên hệ với Rutubat Khanim là Ismayil. Như một chiếc lá mùa thu ông ta trở nên vàng úa. Ông ta khô héo thu người lại. Ông không còn ai để làm cho "hiểu". Ông không có kiên nhẫn. Bất kỳ khi nào có người hỏi về Rutubat Khanim ông ta lúng túng. Mặt ông đỏ lựng và ông sẽ nói "Mình nói chuyện khác đi".

"Ismayil có thể những ngày ấy đã hết rồi và không bao giờ trở lại!" Và ông ta sẽ nói "Mình nói chuyện khác đi".

                                                         Võ Hoàng Minh dịch

                                                     Hey Ismayil make him un