Nghiên cứu-phê bình


Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh qua tác phẩm



Gian nan rèn luyện mới thành công

(Văn thung mễ thanh - Nghe tiếng giã gạo)



                                                        Lê Xuân Đức



        Mễ bị thung thì hấn thống khổ
        Ký thung chi hậu bạch như miên;
        Nhân sinh tại thế dã giá dạng
        Khốn nạn thị nhỉ ngọc thành thiên.

Văn Trực - Văn Phụng dịch thơ:

        Gạo đem vào giã bao đau đớn
        Gạo giã xong rồi trắng tựa bông;
        Sống ở trên đời người cũng vậy
        Gian nan rèn luyện mới thành công.(1)

    Có nhà nghiên cứu văn học coi bài thơ này của Bác như một câu chuyện ngụ ngôn và phân tích nó như cách phân tích một truyện ngụ ngôn. Có lẽ nhầm ở chỗ bài thơ một phần giống đặc điểm của truyện ngụ ngôn là nói sự vật để nói con người nói một vấn đề nhân sinh. Đây hoàn toàn không phải là câu chuyện ngụ ngôn hay coi như là một truyện ngụ ngôn được mà là một chuyện thực.         Bác Nghe tiếng giã gạo đầu đề bài thơ đã nói thế.
    Câu thơ mở đầu Bác nói chuyện gạo đang bị giã và sự đau đớn của nó. Nhưng câu thơ dịch không chuẩn đã làm sai ý thơ của Bác: gạo đang bị giã chứ không phải gạo đem vào giã. Nguyên chữ nghĩa là Mễ bị thung thì hấn thống khổ tức là Gạo lúc đang bị giã rất đau đớn. ở trong tù Bác nghe tiếng giã gạo tưởng tượng đến những hạt gạo đang bị giã trầy da trớt vỏ ngập chìm trong đau đớn bị giã hoàn toàn ở thế bị động. Cái hay của hai câu thơ đầu là sự chuyển từ thế bị động sang thế chủ động. Lúc đang bị giã đến khi giã xong rồi và từ bao đau đớn đến trắng tựa bông phải qua thời gian một quá trình:
        Mễ bị thung thì hấn thống khổ
        Ký thung chi hậu bạch như miên;
        (Gạo đem vào giã bao đau đớn
        Gạo giã xong rồi trắng tựa bông)
    Từ chuyện giã gạo Bác nghĩ đến chuyện đời người chuyện con người ở đời:
        Nhân sinh tại thế dã giá dạng
        Khốn nạn thị nhỉ ngọc thành thiên.
        (Người sống trên đời cũng như vậy
        Gian nan là dịp rèn rũa mình thành ngọc)
    Câu thơ dịch Gian nan rèn luyện mới thanh công đã toát được cái diện mạo tinh thần của bài thơ cái chân lý chung ở đời nhưng chưa gắn được với cái cụ thể gian nan lúc ấy là lúc mà Bác đang trải qua Gian nan là dịp rèn rũa mình.
    Bài thơ có nói đến chuyện người ở đời đến cái chung nhưng cái chính vẫn là Bác đang tự nói về mình nói với mình tự động viên mình tự khuyên mình. Mình đang bị cầm tù bị đầy đọa như gạo đang bị giã nhưng nhất quyết không để cho gian nan khổ cực mà phải chủ động biến đau đớn thành dịp rèn rũa mình thành ngọc. Phải có phương pháp đúng hành động đúng để đi đến thành công. Bài thơ tự nó tỏa rạng một trí tuệ một bản ngã. Và cũng tự nó bộc lộ một quan điểm một triết lý nhân sinh giúp ích cho đời.
    Kể cũng cần nói thêm một chút về kết cấu bài thơ và ý nghĩa của kiểu tổ chức kết cấu phục vụ cho việc bộc lộ chủ đề. Bài thơ Nghe tiếng giã gạo có hai tầng nghĩa: tầng nghĩa thực và tầng nghĩa triết lý. Loại thơ này ta bắt gặp một số bài trong Nhật ký trong tù như: Nghe tiếng gà gáy Cột cây số Tự khuyên mình. ở tầng nghĩa thực Bác thường kể hoặc miêu tả quá trình sự vật hiện tượng làm tiền đề để bật ra tầng nghĩa triết lý. Tầng nghĩa triết lý là tư tưởng bài thơ được bộc lộ hoặc rút ra ở cuối bài thơ nhưng bản thân sức thuyết phục lại nằm ở tầng nghĩa thực. Gạo đang bị giã đau đớn. Gạo giã xong trắng tựa bông. Con người ở đời cũng cũng vậy gian nan khổ cực rèn luyện mới thành công. Bài thơ đi vào lòng người thuyết phục là từ sự đau đớn của hạt gạo mà sau khi bị giã đã trắng tựa bông. Thơ triết lý thơ suy tưởng thơ hành động mà ôn tồn không rơi vào loại khẩu khí là chính vì nó xuất phát từ sự việc thực hiện tượng thực để nói về một suy nghĩ thực.

                                                                                         L.X.Đ


(1) Bản dịch của Quách Tấn:
Gạo đương giã biết bao cay đắng
Giã xong rồi gạo trắng như bông
Trên đời lẽ ấy lẽ chung
Gian nan có trái thì công mới thành.